KATEAN

(HIKMET, SALOM, ARESTI)

Katean aritu, diogu lan segidakoagatik. Batak hau, besteak hura, burdinazko begiak nola, pieza osatu artekoa da industrian katea.

Lan lotua da katekoa.

Letrekin katean ari zarela, erdal obra bat euskarara ekartzeak maiz samar du ezustekoren bat, irakurlearentzat askotan, itzultzailearentzat tarteka. Neuri aplikatu zitzaidan Nazim Hikmeten Autobiografia poemarekin. Aurrez ez dakit zenbat bider irakurria nuen, Arestiri, nori bada (Lau gartzela, Lur, 1971). Gazteleraz, Visor-eko edizio zahar baten birrinpresioa da apalategian dudana, 1970ean Soliman Salomek turkieratik gazteleratua. Bertan aurkituko duzu egun ere Hikmet poetaz hainbesteko informazioa ematen duen poema hori, Berlin Ekialdean idatzia 1961ean (Otobiyografi jatorrizkoan, turkieraz)

Kontua da 2007ko Durango Azokan Susak bere standean opari emateko Hikmeten poema batzuen bildumatxoa prestatzen hasia nintzela. Arestiren edizioa eta Soliman Salomena nituen eskueran, baina nahikoa iruditu ez eta, frantsesekoaren bila jo nuen. Hasi poema horrekin konparazioak egiten, eta hara. Baziren frantses bertsio hartan ez euskarazkoan ez gaztelerazkoan agertzen ez ziren bertsolerroak. Ingelesekora jo nuen, ez zitzaidan zaila egin. Zerbait ulertzen hasia nintzen. Orduantxe ohartu nintzen banuela Hikmeten poema batzuen liburu bat turkieraz, lagun bati halaxe, fetitxismoz orain dela hogeita bost bat urte eskatuta eta adiskideak zintzo ekarria. Hizkuntza ez jakinagatik, nabarmen ageri ziren Arestik eta Salomek sartu ez zituzten ahapaldiak.

“Hala ere, hogei eta bat urte kunplitu nituenetik,/asko joaten diren lekuetara/ez naiz joaten,/baina kafearen hondakinetan/etorkizuna irakur-erazten dut”

irakur daiteke Arestirenean. Halaxe dator Visorren edizioan gazteleraz

Baina hara non frantsesez:

“Mais là où vont la plupart des gens, je n’y suis pas allé/ depuis 1921:/ à la mosquée, à l’église, à la sinagogue, / au temple, chez le sorcier/ mais j’ai lu quelquefois dans le marc de café”

Eta jatorrizkoan?

“çoğunluğun gittiği kimi yerlere de ben gitmedim 21′den beri/camiye kiliseye tapınağa havraya büyücüye/ama kahve falıma baktırdığım oldu”

Bi dira desberdintasuni nabarmenenak. Arestirenean 21 urte ditu Nazim Hikmeten ni poetiko horrek. Ber maneran, “Desde los 21 años” dio Salomen gaztelerazkoak. Frantsesekoan, ostera, 1921etik atzerako garaiaz ari da. Bestalde, edizio guztietan “1902an jaio nintzen” dio hasierako bertsolerroak, “1920an jaio nintzen” Arestirenak. Nahastea, beraz.

Hutsa, nolanahi ere, ondoren datorrenaren ondoan. Non sartu dira jatorrizkoan zein frantsesekoan ageri diren meskitak, elizak, sinagogak, sorginzuloak euskarazkoan?

Susmoa ez da susmo baina. Artazia da.

Beste zati bat:

“Hogei eta hemeretzirekin hemezortzi ordu tardatu nituen/Prahatik Habanara hegaldatzeko./ 1,951.n, itsaso batean, lagun on baten konpainia onean, heriotzaren gainean ibili nintzen”.

Halatsu gazteleraz ere Soliman Salomek:

           “A los cincuenta y nueve, en diez y ocho horas volé/desde Praga a La Habana./ En 1951, en un mar, en compañía de un amigo,/anduve sobre la muerte.” 

Baina frantsesez:

“Dans ma cinquante-neuvième anné j’ai volé/ de Prague à La Havane en dix-huit heures./ Je n’ai pas vu Lénine, mais j’ai monté la garde/près de son catafalque en 1924/ En 1961 le mausolée que je visite, ce son ses livres/On s’est efforcé de me detacher de mon parti/ça n’a pas marché/ et je n’ai pas été ecrasé sous les idoles qui tombent. En 1951 sur un mer, en compagnie d’un camarade,/ j’ai marché vers la mort”.

Eta turkieraz:

“elli dokuzumda on sekiz saatta uçtum Pırağ’dan Havana’ya/Lenin’i görmedim nöbet tuttum tabutunun başında 924′de/961′de ziyaret ettiğim anıtkabri kitaplarıdır/ partimden koparmağa yeltendiler beni/sökmedi/ yıkılan putların altında da ezilmedim/951′de bir denizde genç bir arkadaşla yürüdüm üstüne ölümün”

Lehen meskitak, elizak eta gainerako erlijio biltze-leku ukatuak bezala, non sartu da gutxi gorabehera hau liokeen zati oso hau?:

“ez dut Lenin ikusi baina beila egin nuen/haren katabutaren aurrean 1924an/1961ean bisitatu nuen mausoleoa haren liburuak dira/alderdia utz nezan ahalegindu ziren/baina ez zen atera/eta ez nintzen hautsi eroritako idoloen menpean”

Ez dira falta diren zati bakarrak.

Arestik:

“Hiru urterekin, Halep-en, Patxa baten ilobaren ofizioaz jan nuen,/eta hemeretzirekin, Mozkauko unibertsitatean/estudiantearenaz./

Dagoeneko badakigu zer falta den baina:

“on dokuzumda Moskova’da komünist Üniversite öğrenciliği”

Bai, adjketibatua dago Moskuko Unibertsitatea, “komunista” da.

Eta hurrengo lerroan:

“Berrogei eta bederatzirekin berriz ere gertatu naiz Mozkaun,/ eta hamaluatatik olerkiak idazten ditut”.

Baina Moskun bada euskara bidean galdu den zerbait, Komite Zentrala:

“kırk dokuzumda yine Moskova’da Tseka-Parti konukluğu”.

Susmoak zarratzea da geratzen zaigu pauso bakarra. Lasai ederrean esan daiteke Arestiren itzulpen zentsuratuarekin ibili dela orain arte Hikmet irakurtzen irakurle euskalduna. Seguru asko, Arestik berak askorik jakin gabe ibili ere.

Bestela ere artaziak zer ziren ondo zekien Gabriel Arestik itzulpenerako erabili zuen edizioa da moztuta zegoena. Katea, aurrez akastua zetorkion Arestiri. Horregatik datoz bat etenak bietan, horregatik falta dira izen eta adjektibo berberak batean zein bestean.

Leninen aipua, eliza santu apostilikoaren ukazioa, komunista adjektiboa…  ezin zentsura espainolagoa bestalde.

Soliman Salom izan zen Nazim Hikmet espainiar irakurleari zein zen erakutsi ziona. 1969an, Adonais bilduman, “Poetas turcos contemporaneos” eman zuen argitara. Hurrengo urtean kaleratu zuen Visor-en, edo nahi bada orduko Alberto Corazón editor-en, urteetan ezagutu den Hikmeten antologia bakarra espainieraz. Lepoa joka liteke hau erabili zuela Gabriel Arestik euskaldunari “Lau gartzela” hura itzultzeko. Haren liburuen artean begiratzea besterik ez dago.

Poeta eta besteak beste Hikmet beraren itzultzaile den Clara Janesi esker dakigu Madrilen bizi izan zela Soliman Salom, turkiar sefardia. Frantsesez eta gazteleraz idazten zuen bere poesia. Hikmeten biografia bat ere prestatu zuen, EPESAn, 1970ean. Poeta ez zen poeta ofizial baina. Ferreteria bat zuen Rios Rosas kalean, eta hantxe, denda atzean zuen idazmakina batean jotzen omen zituen poemak…

iñigo aranbarri

Zortzi eta erdietan —beharbada bederatziak joan dira—, Conway’s tabernatik irten da. Luzaro zurrut egin ostean, zama arindu baliote bezala sentitzen da. Sei pinta edan ditu. Hotelerako bidean, Joyce dublindarraren aurretik igaro behar izan du nahitaez. The prick with the stick, lerdo makiladuna! Barre kontrolatu gabeek hainbat oinezkoren susmoak sortu dituzte. Arriaga Pessoarekin akordatzen da; eta Rubialekin ere akordatzen da, Guggenheimeko Unamuno deskafeinatuarekin. Orduantxe deskubritzen du, oinezko horien belarrietara iristen ez den ooohhhh borobil bat marraztuz, hirurak lotzen dituen argaltasun beldurgarria.

Pentsamenduak Lisboara eramatea erabaki du. Argiaren azken pausalekua, Edorta Jimenezen esanetan. Hasieratik sorgindu zuen Sukar ustelaren urtea nobelaren lehen esaldiak, eta behin eta berriro bueltatzen da harengana Lisboaz ari denean. Hiru estatuetatik argi gehien duena Pessoarena denez, orain duela hamahiru urte Erramun Landa artistari La Brocha galerian erositako koadro batez gogoratu da. Lisboa. Apartamenduko salan du eskegita, berde kirofanoz margoturiko horma batean, zeharo hondaturik. Tonu ilunak dituen mihisea da. Beltzaren gainean trazu grisak daude, trazu bertikalak. Barne belztasuna pintzeletan lehertzen da. Arriagak bere buruari galdetu dio zer dela-eta jarri ote zion Lisboa; non aurki dezakeen han belztasuna. Edozelan ere, fisikoki elkarrengandik urrun dauden honetan, ezin adierazizko kitzikapen bat dakarkio. Haren mardultasuna Pearceren eta Pessoa, Joyce eta Rubialen estatuen argaltasun anorexikoaren kontrako tapoia da, halako azken pausaleku bat.

Lutxo Egia

Jakin dut zure atsiloaldiaz

eta Leninek diost:

«Sarriegitan gertatu da:

historiak hankaz gora egin izan duenean,

alderdi aurrerakoienak ere ez dira gai izan luzaz

beren buruak egoera berrira egokitzeko

eta eslogan berberak erabili izan dituzte,

aldi batez egokiak baziren ere,

dagoeneko esanahia galdu dute;

historiak “bat-batean” hankaz gora

egin izan duen bezain “bat-batean”»*

eta isilik diraut.

Zure eskumuturrak eta zure bikienak

ez direlako berdinak,

telebistaren laukia eta telebistaren laukia

ez direlako berdinak,

preludio bera berriro entzunda

ez preludioa ez zu zeu ez zaretelako berdinak.

Eta dizudan estimuagatik

ez dut prêt-à-penser-aren tiraderatik

ezagutzen nuen lelo bat hartu eta

ezpainetan itsatsi,

lema hori ez zutelako zuretzat asmatu

eskumutur bakoitzari egun bakoitzean

lema ezberdina dagokiolakoan,

eskumuturra beste eskumutur delako

giltza berak lotuta ere

utzi diot «botere guztia

sovietei» oihu egiteari ,

hala izan dadin nahi badut ere.

Hedoi Etxarte

[*V.I.Lenin, Esloganei buruz, 1917ko uztailan]

bakea dago herrian

lehen sargoriarekin:

igandea, postontziak lo

zelatan dira arratoiak eta polizia

teilatu artean ortzia ibai urdin argia da

eguzkia agintari krudel beste nonbait izanen da

hemen otzan dator buruko zapia

jantzitako bi andrazkoren organ

bakea dago herrian

mende erdiko seme alabek

mende beteko gurasoak

promenatzen dituzte erreka bazterrean

kontuak egiteko unea izan daiteke orain:

bost urte barru zu hola ni hala mundua ez jakin nola…

(non zaude, printzatu al dizute arnasa

egingo zenioke errukiari bodegoi bat…)

bakea dago herrian

apirilak 18 arratsaldeko 17:33

zafratutako arimak

leun mintzo ohi dira insomnioaren sabaian

(ez al zinen zu Kandinskiren zaldun urdin hura)

ordua aldatutako bizitzak

borroka bideen eta bideetako borroken

alegoria…eta bost egun antipodetan

bake ederra dago herrian

bihar pasako dituzte atxilotuak epailearen aurrera

Jose Luis Otamendi

zer den libre izatea

aldarazidazue iritzia

libre garela dioten horiek

amini bat baino ez bada ere

maita ditzadan

lagun urko bailiran

behin eta berriz ebasten didate

maitatzeko adorea

ez zuek, zuek maite zaituztet

poetok, ofiziolagunok

mugatu baino zabaldu egiten didazuelako

libertadea

berandu orduko argituko didazuelako

zer den, zinez

libertadea

emazkidazue berbarik arriskutsuenak

mingarrienak, egiazkoenak

beste indarrik erabili ezin badut

ez badut gerrarako iskilurik

eskuak gora eskuak atzera eskuak burdinartean

eskurik erabili ezinean bizi behar badut

bidalizkidazue ustelarazten nauen herrarako

bedatse izango diren berbaziak

arrangura honek poztasuna itotzen dit

gotzon barandiaran arteaga

Pernan Goñi

Kiri 2009

E-k Anjel Ugarte-ren errebolberraren

distira ikusten duenean

pentsatzen du ez ote zaion behartuegia

aterako izpi zuri nabarmena

koadroaren beltzean.

Gezurra dirudi baina E-k bortxaz

egin dituen joan-etorri horietan guztietan

astia hartzen du perspektiba

eta koloreen arteko erlazioaren

inguruan gogoetako egiteko.

Zein den geometriaren neurri

zehatza, zein trazoen lodiera behinena,

espazioa beti ote den iguala. Komisarioek

ez dute entenditzen nola dituen begiratzen

bazter basati haietako zoko ezdeusenak, nola

antzematen dituen ñabardurak haiek

izen bakarrez izendatzen dituzten gauzetan.

Ez dakite ahapeka hitz egiten duenean

ez dela informazio pribilegiatua

gordetzen ari, poema eder hura

ahoskatzen baino;

desolatio, desolationis.

Zeldan sartu eta atzera-aurrera arraro

horiek egiten dituelarik, nola

esplikatu kate eta korapiloak

hainbeste maite dituenari

bolumena eta hutsa adiskidetu

nahi dituela enegarrenez.

Ukabila bilduko du halako batean E-k

eta zelataria adi-adi ipiniko da,

cow-boyaren keinu bera eginez.

Ez jauna, esango dio leunki E-k,

oker zara, ez da hori.

Izan ere,

egia puska bat pasa da hemendik,

eta egiak ez dira zuek uste bezala

harrapatzen.

Beñat Sarasola